→ ભારતના ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન અને કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા
પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ
→ ડો. મનમોહન સિંઘનો જન્મ 26 સપ્ટેમ્બર, 1932ના રોજ બ્રિટિશ ભારતમાં પંજાબ પ્રાંતના ગાહ (હવે પાકિસ્તાન) ખાતે શિખ પરિવારમાં થયો હતો.
→ પિતાનું નામ : શ્રી ગરમખ સિંહ કોહલી
→ માતાનું નામ : શ્રીમતી અમૃત કૌર હતું.
→ પત્નીનું નામ : શ્રીમતી ગુરુ શરણ કૌર
→ શરૂઆતમાં સ્થાનિક ગુરુદ્વારામાં શિક્ષણ મેળવ્યું હતું, જ્યાં તેમણે ઉર્દુ અને પંજાબીનો અભ્યાસ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.
→ 1937માં તેઓ સ્થાનિક સરકારી પ્રાથમિક શાળામાં દાખલ થયા, જ્યાં તેમણે 10 વર્ષની વય (વર્ગ-4) સુધી તેમનું ઉર્દુ-માધ્યમ શિક્ષણ ચાલું રાખ્યું હતું.
→ ત્યારબાદ તેઓ અને તેમનો પરિવાર પેશાવરમાં રહેવા ગયા હતા.
→ ભારત-પાકિસ્તાન વિભાજન બાદ તેમનો પરિવાર ભારતમાં સ્થળાંતર થયો હતો.
→ વર્ષ 1948માં તેમનો પરિવારે અમૃતસરમાં સ્થળાંતરિત થયો હતો. જ્યાં ડો. મનમોહન સિંઘએ અમૃતસરની હિન્દુ કોલેજમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હતો.
→ પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં અર્થશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો અને અનુક્રમે 1952 અને 1954માં તેમની સ્નાતક અને માસ્ટર ડિગ્રી મેળવી હતી.
→ તેમણે 1957માં યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ (યુકે) ખાતે અર્થશાસ્ત્રનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હતો. તેઓ સેન્ટ જોન્સ કોલેજના સભ્ય હતા.
→ કેમ્બ્રિજ પછી તેઓ ભારત પાછા ફર્યા હતા અને પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.
→ 1960માં તેઓ તેમના ડીફિલ માટે ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી ગયા, જ્યાં તેઓ નફિલ્ડ કોલેજના સભ્ય હતા.
→ ઇયાન લિટલની દેખરેખ હેઠળ તેમની 1962ની ડોક્ટરલ થીસીસનું શિર્ષક હતું. "ભારતનું નિકાસ પ્રદર્શન, 1951-1960, નિકાસની સંભાવનાઓ અને નીતિની અસરો'' અને પછીથી તેમના પુસ્તક “ઈન્ડિયાઝ એક્સપોર્ટ ટ્રેન્ડસ એન્ડ પ્રોસ્પેક્ટસ કોર સેલ્ફ-સસ્ટેન્ડ ગ્રોથ' માટેનો આધાર હતો.
→ ડી. ફીલ. પૂર્ણ કર્યા બાદ તેઓ ભારત પરત ફર્યા હતા. તેઓ 1957થી 1959 સુધી પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં અર્થશાસ્ત્રના વરિષ્ઠ લેક્ચરર હતા.
→ 1959 અને 1963 દરમિયાન તેમણે પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં અર્થશાસ્ત્રના રીડર તરીકે સેવા આપી હતી.
→ ત્યારબાદ તેઓ 1966 થી 1969 દરમિયાન યુનાઈટેડ નેશન્સ કોન્ફરન્સ ઓન ટ્રેડ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (UNCTAD) માટે કામ કરવા ગયા હતા.
→ બાદમાં તેમની અર્થશાસ્ત્રી તરીકેની પ્રતિભાને કારણે શ્રી લલીત નારાયણ મિશ્રા દ્વારા વિદેશ વેપાર મંત્રાલયના સલાહકાર તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.
→ 1969 થી 1971 સુધી તેઓ દિલ્હી યુનિવર્સિટી ઓફ ઈકોનોમિક્સ, દિલ્હી સ્કૂલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના પ્રોફેસર હતા.
→ તેઓ હંમેશા વાદળી રંગની પાઘડી પહેરતા હતા.
→ તેમના જીવન પર 'ધ એક્સિડેન્ટલ પ્રાઈમ મિનિસ્ટર' ફિલ્મ બની હતી. જેમાં તેમનું પાત્ર શ્રી અનુપમ ખેરએ ભજવ્યું હતું.
ભારત સરકારમાં મુખ્ય પદ
મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર
→ વર્ષ 1972માં ડો. મનમોહન સિંઘ નાણાં મંત્રાલયમાં મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર હતા.
સચિવ
→ વર્ષ 1976માં ડો. મનમોહન સિંઘ નાણા મંત્રાલયના સચિવ બન્યા હતા.
RBIના ગવર્નર
→ ડો. મનમોહન સિંઘએ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ના 15માં ગવર્નર તરીકે 1982 થી 1985 દરમિયાન સેવા આપી હતી.
→ ચલણી નોટો પર હસ્તાક્ષર ધરાવનાર એકમાત્ર વડાપ્રધાન છે.
આયોજન પંચ
→ તેમણે આયોજન પંચમાં ઉપાધ્યક્ષ તરીકે પણ સેવા આપી હતી. (1985-87)
દક્ષિણ કમિશન
→ 1987 થી 1990 સુધી તેઓ દક્ષિણ કમિશનના સેક્રેટરી જનરલ હતા.
→ દક્ષિણ કમિશન સ્વતંત્ર આર્થિક નીતિ ર્થિંક ટેન્ક છે. તેમનું મુખ્ય મથક સ્વિત્ઝર્લેન્ડના જિનીવા ખાતે આવેલું છે.
આર્થિક બાબતોના સલાહકાર
→ શ્રી ચંદ્ર શેખરના કાર્યકાળ દરમિયાન ભારતના વડાપ્રધાનના આર્થિક બાબતોના સલાહકાર તરીકે પદ સંભાળ્યું હતું.
UGCના અધ્યક્ષ
→ માર્ચ 1991માં તેઓ યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ કમિશનના અધ્યક્ષ બન્યા હતા.
રાજકીય કારકિર્દી
નાણાંમંત્રી (1991-1996)
→ તેમણે પી. વી. નરસિમ્હા રાવની સરકારમાં 1991 થી 1996 સુધી 22માં કેન્દ્રીય નાણામંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી.
→ 1991માં ભારત ગંભીર આર્થિક કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું હતું ત્યારે તેમને નાણામંત્રી તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવ્યા હતા.
→ નાણામંત્રી તરીકે ડો. મનમોહન સિંધનો કાર્યકાળ ભારતના ઈતિહાસમાં એક નવો વળાંક માનવામાં આવે છે.
→ તેઓ નાણામંત્રી બન્યા ત્યારે અનામત માત્ર 1 બિલિયન યુ.એસ ડોલર જેટલી હતી, જે બે અઠવાડિયાની આયાત માટે ચુકવણી કરવા માટે પુરતી હતી.
→ 1991માં વિદેશી હુંડિયામણ તળીયે પહોંચી જતા આયાતી ખર્ચને પહોંચી વળવા દેશનું સોનું બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડ પાસે ગિરવે મૂકવું પડયું હતું.
→ વર્ષ 1991ના એ દોરમાં નાણામંત્રી બનીને તેમણે આર્થિક ઉદારીકરણનો દોર શરૂ કર્યો હતો. અને અર્થવ્યવસ્થાને મુશ્કેલ દોરમાંથી બહાર કાઢવામાં તેમને સફળતા મળી હતી.
→ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રી પી. વી. નરસિમ્હા રાવએ ડૉ. મનમોહન સિંઘ સાથે મળીને LPG (ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ) સુધારાની શરૂઆત કરી હતી.
→ ડો. મનમોહન સિંઘએ નિકાસને વેગ આપવા માટે રૂપિયાના અવમૂલ્યન અને ઔધોગિક અડચણો ઘટાડવા લાયસન્સ રાજને નાબૂદ કરવા સહિતના મુખ્ય સુધારાઓ અમલમાં મૂક્યા હતા.
→ તેમણે વૈશ્વિક મૂડીને આકર્ષવા માટે વિદેશી રોકાણ નીતિઓને પણ ઉદાર બનાવી હતી, જેણે ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને સ્થિર કરવામાં અને વૃદ્ધિ કરવામાં મદદ કરી હતી.
રાજ્યસભામાં
→ ડો. મનમોહન સિંઘ પ્રથમ વખત આસામ રાજ્યમાંથી રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા હતા. અને 1905, 2001, 2007 અને 2013માં ફરીથી ચૂંટાયા હતા.
→ 1998 અને 2004 સુધી જયારે ભારતીય જનતા પાર્ટી સત્તામાં હતી ત્યારે તેઓ રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા હતા. આ ઉપરાંત 2019 થી 2024 સુધી રાજસ્થાન રાજ્યમાંથી રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાયા હતા.
→ 1999માં દક્ષિણ દિલ્હી લોકસભા માટે ચૂંટણી લડી હતી પરંતુ તેમની હાર થઈ હતી.
→ નોંધનીય છે કે તેઓ વડાપ્રધાન પણ રાજ્યસભાના સાંસદ તરીકે જ બન્યા હતા.
→ તેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ પક્ષ સાથે સંકળાયેલ હતા.
વડાપ્રધાન
→ ડૉ. મનમોહન સિંઘએ ભારતના 13માં વડાપ્રધાન તરીકે બે વખત સેવા આપી હતી.
→ તેઓ સૌપ્રથમ વર્ષ 2004માં વડાપ્રધાન બન્યા હતા અને 2009 સુધી સેવા આપી હતી. ત્યારબાદ વર્ષ 2009માં ફરી વડાપ્રધાન બન્યા હતા અને 2014 સુધી સેવા આપી હતી.
→ તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન અર્થતંત્ર વાર્ષિક 8-9%ની વૃદ્ધિ સાથે ભારતે સતત આર્થિક વૃદ્ધિનો અનુભવ કર્યો હતો.
→ 2007માં ભારત વિશ્વની બીજી સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. તથા તેમણે 2008ની વૈશ્વિક નાણાકીય કટોકટીમાંથી ભારતનું સંચાલન કર્યું હતું.
→ તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન થયેલા મહત્ત્વના ઐતિહાસિક કામ અને સિદ્ધિઓ
→
મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (MGNREGA) 2006માં શરૂ કર્યો, આ કાર્યક્રમ ગ્રામીણ પરિવારોને 100 દિવસના વેતન રોજગારની ખાતરી આપે છે. (2005માં આ કાયદો ઘડવામાં આવ્યો હતો. જેનો 2006માં અમલ થયો હતો.)
માહિતી અધિકાર અધિનિયમ 2005 પસાર થયો.
શિક્ષણનો અધિકાર અધિનિયમ (2009) : તેમણે 6-14 વર્ષની વયના બાળકો માટે શિક્ષણને મૂળભૂત અધિકાર બનાવ્યો હતો.
ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદો : તેમણે બે તૃતિયાંશ વસતી માટે સબસિડીવાળા અનાજની ખાતરી કરી.
તેમણે હાઈવે, એરપોર્ટ અને પાવર જનરેશન સહિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટસને વેગ આપ્યો.
તેમણે સુવર્ણ ચતુર્ભુજ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો અને જવાહરલાલ નહેરુ નેશનલ અર્બન મિશન રિન્યુઅલ મિશન (JNNURM) જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા શહેરી માળખાગત સુવિધાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.
તેમણે અમેરિકા સાથેના સંબંધો સુધારવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
2005માં તેમણે ભારત અમેરિકા નાગરિક પરમાણુ કરાર અથવા 123 કરારની શરૂઆત કરી હતી. જે જ્યોર્જ બુશ સાથેની ચર્ચાઓ બાદ 2005માં સંરક્ષણ માળખા પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
ઈન્ડો-યુએસ સિવિલ ન્યુક્લિયર ડીલ (2008)એ એક સીમાચિન્હરૂપ કરાર છે જેણે ભારતના પરમાણુ અલગતાનો અંત લાવ્યો અને નાગરિક પરમાણુ ટેકનોલોજી સુધી પહોંચવાની મંજૂરી આપી.
2009માં ઓળખ માટે આધારકાર્ડની શરૂઆત થઈ હતી.
પુરસ્કારો
ડો. મનમોહન સિંઘને મળેલા મહત્ત્વના પુરસ્કારો અને સન્માન નીચે મુજબ છે :
પદ્મભૂષણ (1987
ઓર્ડર ઓફ કિંગ અબ્દુલ આઝીઝ-સાઉદી અરેબિયા (2010)
ઓર્ડર ઓફ પાઉલોનિયા ફફ્લાવર્સ-જાપાન (2014)
આ ઉપરાંત ડો. મનમોહન સિંઘને અસંખ્ય પરસ્કારો, પદવીઓ અને સન્માન પ્રાપ્ત થયા છે.
LPG સુધારાઓ વિશે પરીક્ષાલક્ષી માહિતી
→ તત્કાલીન વડાપ્રધાન પીવી નરસિમ્હા રાવે તત્કાલીન નાણામંત્રી ડો. મનમોહન સિંઘ સાથે મળીને 1.PG સુધારાઓ (ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ)ની શરૂઆત કરી હતી.
→ જે કટોકટીમાંથી બહાર આવવા અને ટકાઉ વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારતની આર્થિક વ્યૂહરચનાના પાયાના પથ્થર તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
ઉદરીકરણ (Liberalisation)
→ નવી વેપાર નીતિ : લાયસન્સ પ્રક્રિયામાં સુધારો કરીને અને બિન-આવશ્યક આયાતને નિકાસ સાથે જોડીને નિકાસને વેગ આપવા માટે રજૂ કરવામાં આવી હતી.
→ એક્ઝિમ સ્ક્રિપ્સઃ સરકારે નિકાસ સબસિડી દુર કરી અને તેના બદલે નિકાસના મૂલ્યના આધારે નિકાસકારો માટે ટ્રેડેબલ એક્ઝિમ સ્કિપ્સ રજૂ કરી હતી.
→ આ નીતિએ આયાત પર રાજ્યની માલિકીની કંપનીઓના એકાધિકારનો અંત લાવ્યો અને ખાનગી ક્ષેત્રને સ્વતંત્ર રીતે માલની આયાત કરવા માટે સક્ષમ બનાવ્યું.
→ લાયસન્સ રાજનો અંતઃ નવી ઔદ્યોગિક નીતિએ લાયસન્સ રાજને તોડી પાડયું, વેપારના પુનઃગઠન અને મર્જરને સરળ બનાવવા માટે એકાધિકાર અને પ્રતિબંધિત વેપાર વ્યવહાર કાયદાની જોગવાઈઓને હળવી કરી.
→ આ નીતિએ રોકાણના સ્તરને ઘ્યાનમાં લીધા વિના, 18 ઉધોગો સિવાયના તમામ માટે ઔદ્યોગિક લાયસન્સંગ નાબૂદ કરી દીધું.
ખાનગીકરણ (Privatisation)
→ FDI સુધારા : 40%ની અગાઉની મર્યાદાની સરખામણીમાં 51% સુધીના વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI) માટે સ્વચાલિત મંજૂરી રજૂ કરવામાં આવી હતી.
→ જાહેર ક્ષેત્રના એકાધિકાર પ્રતિબંધ: જાહેર ક્ષેત્રનો એકાધિકાર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રો પુરતો મર્યાદિત હતો.
→ ખુલતા બજારો (Opening Markets) : આ ફેરફારોએ ભારતમાં વેપાર કરવાનું સરળ બનાવ્યું, જે પછીના વર્ષોમાં વિદેશી ચીજવસ્તુઓ અને રોકાણોને આકર્ષિત કર્યા હતા.
વૈશ્વિકરણ (Globalisation)
→ આર્થિક નીતિઓ : આ સુધારાનો હેતુ ભારતના અર્થતંત્રને વૈશ્વિક બજાર સાથે એકીકૃત કરવા, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.
→ નિકાસમાં વધારો : રૂપિયાના મોટા અવમૂલ્યન અને અને નવી વેપાર નીતિઓ સાથે, ભારતીય નિકાસ વૈશ્વિક સ્તરે વધુ સ્પર્ધાત્મક બની.
LPG સુધારાની અસર
→ ભારતમાં LPG સુધારાને કારણે ઉચ્ચ આર્થિક વૃદ્ધિ થઈ, જેમાં GDP 1991માં 270 બિલિયન અમેરિકન ડોલરથી વધીને 2020માં 2.9 ટ્રિલિયન અમેરિકન ડોલર થઈ ગયો.
→ FDIના પ્રવાહમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે 1991માં 97 મિલિયન અમેરિકન ડોલરથી 2020-21માં 82 બિલિયન અમેરિકન ડોલર સુધી પહોંચી ગયો છે.
→ આઈટી, ટેલિકોમ અને ઓટોમોબાઈલ જેવા ક્ષેત્રોમાં ઔદ્યોગિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપતા સુધારાઓએ લાયસન્સ રાજને નાબૂદ કર્યુ.
→ આ સુધારાઓએ નોકરીઓનું સર્જન કર્યુ અને ગરીબીમાં ઘટાડો કર્યો, તેમ છતાં નોકરીની ગુણવત્તા અને આવકની અસમાનતા અંગે ચિંતાઓ છે.
→ આ સુધારાઓએ ભારતીય અર્થતંત્રને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં એકકૃત કર્યું, વેપાર અને રોકાણ પ્રવાહમાં વધારો કર્યો, વૈશ્વિક વેપારમાં ભારતનો હિસ્સો 1991માં 0.5% થી વધીને 2022માં લગભગ 2% થયો.
→ 26 ડિસેમ્બર, 2024ના રોજ તેમની તબિયત બગડતા દિલ્હીની એઈમ્સ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. જ્યાં તેમનું સારવાર દરમિયાન નિધન થયું હતું.
→ તેમના નિધન 7 દિવસનો રાષ્ટ્રીય શોક જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. તથા રાષ્ટ્ર ધ્વજ અડધી કાઠીએ લહેરાવવામાં આવ્યો હતો.
→ આ ઉપરાંત મોરેશિયસ સરકારે પણ શ્રી મનમોહન સિંઘના સન્માનમાં દેશમાં અડધી કાઠીએ ધ્વજ લહેરાવ્યો હતો.
→ નવી દિલ્હીમાં નિગમ બોધ ઘાટ ખાતે સંપૂર્ણ રાજકીય સન્માન સાથે ડો. મનમોહન સિંઘના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા.
0 Comments